donderdag 21 december 2017

de paradox van de kortere barokstok

Onlangs was ik bij strijkstokken-bouwer Kees van Hemert in Den Haag die zich heeft gespecialiseerd in het bouwen van stokken van verschillende periodes; van vroeg barok (ca. 1600) tot het moderne model; ontwikkeld door Francois Tourte rond 1780.
Ik heb al eerder in mijn leven ervaring gehad met het spelen van barokstokken; o.a. met projecten van het Helios-ensemble waarbij we werken van Buxtehude en ook cantates van Bach uitvoerden. Toen viel mij al op wat een rijkdom aan mogelijkheden er ontstonden. Toen ik mij weer opnieuw ging bezighouden met Bach merkte ik dat ik vanzelf tegen een muur aanliep met wat ik muzikaal probeerde te realiseren. Ook al heb ik een zeer goede "moderne" Franse stok van Victor Fetique.


Totdat ik mijn zoektocht begon heb ik mij nooit gerealiseerd dat er zoveel verschillende modellen stokken binnen één muziekperiode bestaan maar eigenlijk is dat ook logisch. Er is een algemene indeling van muziekperiodes; bijv. barok, klassiek, romantiek. etc. Maar die indeling is zeer arbitrair en globaal; het impliceert dat er in de periode die men in de muziek de barok noemt (tussen 1600 en 1750) geen ontwikkeling zou zijn terwijl er een enorme evolutie is in het componeren van muziek.
De ontwikkeling van de strijkstok loopt hiermee parallel. In grote lijnen wordt de stok steeds langer en zwaarder vanwege de geleidelijke toename van volume in de muziek en het ontstaan van steeds langere aangehouden lijnen met als "hoogtepunt" van deze ontwikkeling de zogenaamde "unendliche Melodie" van Richard Wagner. De barokmuziek kenmerkt zich echter door versieringen, subtiele gebaren, en verfijnde articulatie. Een barokstok die wel tot 20 gram lichter kan zijn dan een moderne stok van gemiddeld 60 gram heeft veel meer flexibiliteit om deze subtiliteiten aan te brengen. Als violist heb je dan de sensatie alsof de strijkstok een extra vinger is geworden. Het spelen met een barokstok voelt als tekenen/schrijven terwijl een moderne stok meer voelt als verven om wolken van geluid mee te creëren; een compleet andere gewaarwording!
Een ander interessant gegeven is de lengte van de strijkstok; een moderne stok is ca. 10 tot 20 cm langer dan een barokstok; dat hangt weer samen met de ontwikkeling van lang aangehouden melodische lijnen waarbij het volume zoveel mogelijk constant moet zijn. Maar nu komt er een interessante paradox: Met een langere moderne stok is het makkelijker om lang aangehouden noten te spelen máár met de korte barokstok is het veel makkelijker om langzaam te strijken en een noot als het ware 'uit het niets" te laten beginnen en weer laten verdwijnen. De moderne stok zet de toon dus als het ware aan/uit terwijl je met de barokstok de toon meer zelf kunt creëren.

Tot vrij recent ging men er vanuit dat de barokstok die rond 1700 werd gebruikt zo'n 71 cm lang was. Dit type strijkstok is inderdaad in die tijd al ontwikkeld maar later is uit onderzoek gebleken dat vrijwel alle violisten tot ca. 1750 (het einde van de barok) op een kortere barokstok speelden die rond 1690 is ontwikkeld. Ik wist dit nog niet toen ik met de barokstokken de Bach solo-sonates en partita's bij Kees aan het uitproberen was maar mijn voorkeur ging automatisch uit naar een kortere stok!
Hoe valt dit te verklaren? Misschien heeft het te maken met dat het bouwen van strijkstokken en instrumenten al anticipeerden op ontwikkelingen in de muziek die aan het doorbreken waren. De Franse violist en tijdgenoot van Bach, Leclair, speelde bijvoorbeeld al op een langere barokstok maar zijn muziek staat dichter bij de galante stijl, (een voorloper van de latere klassieke stijl) die rond 1720 ontstond en waarbij de monodie/melodie al belangrijker werd. De solo-sonates en partita's van Bach rond 1720 geschreven is echter het hoogtepunt en tevens eindpunt van de barok waarbij harmonie, complexe polyfonie en retoriek de ingrediënten van zijn muziek zijn. Zulke muziek vraagt om een enorme flexibiliteit en subtiliteit m.b.t. de streektechniek dus dat verklaart wellicht waarom een kortere en lichtere barokstok bij Bach beter blijkt te werken.



Geen opmerkingen:

Een reactie posten